Bilişsel Davranışçı Terapi

Örneğin bir toplantı öncesinde hata yapacağınızı düşündüğünüzü varsayalım. Söyleyeceklerinizi defalarca prova ediyor, yine de toplantıda hiç konuşmuyor olabilirsiniz. Görüşmede düşüncenin içeriği kadar, susmanın kısa ve uzun vadeli etkisi de araştırılabilir.

BDT’de çalışma nasıl kurulur?

Başvuru nedeninizin değerlendirilmesiyle birlikte, sorunu sürdüren düşünce ve davranışların nasıl işlediğine ilişkin ortak bir anlayış geliştirilir. Hangi durumlarda zorlandığınız, nelerden kaçındığınız ve denediğiniz yolların ne işe yaradığı konuşulabilir.

Düşüncelerin incelenmesi, her düşüncenin yanlış ilan edilmesi veya olumsuz deneyimlerin yok sayılması anlamına gelmez. Bazı kaygılar gerçek bir probleme dayanır. Böyle bir durumda problem çözme, sınır koyma veya koşulları değiştirme ihtiyacı da ele alınır. BDT’nin genel düşünce-davranış çerçevesi NHS tarafından açıklanır. NHS — Cognitive behavioural therapy (CBT)

Terapist bir yöntem önerdiğinde bunun hangi soruna yönelik olduğunu ve neden seçildiğini sorabilirsiniz. Çalışmanın birlikte anlaşılması, sizden beklenenleri daha açık hâle getirir.

Seans dışındaki çalışmalar

Görüşmeler arasında bir durumun kaydını tutma, farklı bir davranışı deneme veya kaçınılan bir etkinliğe planlı biçimde yaklaşma gibi çalışmalar önerilebilir. Bunlar kişiye ve soruna göre seçilmelidir. Her görüşmede aynı formun doldurulması veya herkese aynı ödevin verilmesi BDT’nin zorunlu koşulu değildir.

Bir çalışmayı yapamadığınızda nedenini konuşmak sürecin parçasıdır. Yönerge anlaşılmamış, adım fazla zor gelmiş veya günlük yaşam koşulları izin vermemiş olabilir. Bunu başarısızlık notu olarak görmek yerine planı değerlendirecek bilgi olarak ele almak daha açıklayıcıdır.

Bir düşünceyi incelemek ne demektir?

BDT’de bir düşünce üzerine konuşurken onun ortaya çıktığı koşulu ve neye dayandığını incelemek mümkün olabilir. Amaç, olumlu bir karşı cümleyi ezberlemek değildir. Elinizdeki bilgilerle yorumunuzu ayırmak, farklı açıklamaları değerlendirmek ve bunun davranışınıza etkisini görmek üzerinde durulabilir.

Bir iş görüşmesinde duraksadığınızı varsayalım. Bundan “beni kesin yetersiz buldular” sonucunu çıkarmış olabilirsiniz. Duraksamanın gerçekleşmiş olmasıyla karşı tarafın sizin hakkınızda ne düşündüğünü bilmek aynı şey değildir. Görüşmede bu ayrım araştırılabilir. Yine de her düşüncenin abartılı olduğu veya her kaygının yanlış yoruma dayandığı varsayılmamalıdır.

Gerçek bir soruna işaret eden düşünce de bulunabilir. İş ortamında kötü muamele yaşıyorsanız yalnız yorumlarınızı değiştirmek yeterli bir yaklaşım olmaz. Koşullar, sınırlar ve erişebileceğiniz destek birlikte değerlendirilmelidir. Psikoterapi yaşadığınız güçlüğün sorumluluğunu otomatik olarak düşünme biçiminize yüklememelidir.

Davranış denemesinin sınırı

Bazen bir beklentiyi daha iyi anlamak için günlük yaşamda küçük bir deneme planlanabilir. Öncesinde neyi merak ettiğiniz ve sonrasında neyi gözlemleyeceğiniz konuşulur. Her denemenin rahat hissettirmesi veya olumlu bir sonuç üretmesi beklenmez; ortaya çıkan bilgi değerlendirilir.

Bu çalışmalar gerçek güvenlik, sağlık ve mesleki sorumlulukları korumalıdır. Riskli bir durumda tedbiri bırakmak veya kişiyi istemediği bir davranışa zorlamak, BDT adıyla gerekçelendirilemez. Bir uygulamanın size neden önerildiğini ve hangi sınırlar içinde yapılacağını sormanız uygundur.

Çalışmayı yapmadığınızda bunu söyleyebilmeniz de önemlidir. Yapılmış gibi anlatmak zorunda hissetmeniz veya sonucu iyi göstermeniz gerekmez. Terapinin çerçevesi, karşılaşılan güçlüğü konuşmaya izin vermelidir.

Her sorun için aynı BDT uygulanır mı?

Hayır. Kaygı, depresyon ve OKB’de kullanılan çalışmaların hedefleri ve ayrıntıları farklılaşabilir. NIMH, psikoterapinin kişinin durumuna ve ihtiyacına göre seçilmesi gerektiğini belirtir. NIMH — Psychotherapies

OKB için ERP gibi belirli uygulamalar ayrıca eğitim ve yetkinlik gerektirir. BDT eğitimi beyanından bütün alt uygulamalara ilişkin yeterlilik çıkarılamaz. Başvuru konunuza yönelik çalışmanın ayrıntılarını görüşme öncesinde sorabilirsiniz.

Düşünce ve davranış üzerinde çalışmak

Bilişsel çalışma, bir yaşantıya verdiğiniz anlamı inceleyebilir. Davranışsal çalışma ise yaptıklarınızın, yapmaktan kaçındıklarınızın ve alışkanlıklarınızın sonuçlarına bakar. Bunlar birbirinden kopuk iki terapi değildir. Bir düşünce davranışı etkileyebilir; yeni bir davranış deneyimi de düşüncenin ne kadar geçerli olduğunu değerlendirecek bilgi sağlayabilir.

Bir e-postayı göndermeden önce saatlerce düzeltme örneğini ele alalım. Bilişsel tarafta “Küçük bir yanlış bütün yetkinliğimi sorgulatır” beklentisi araştırılabilir. Davranışsal tarafta ise düzeltmenin hangi noktadan sonra fayda sağlamadığı, teslimin neden ertelendiği ve gerçek iş gerekliliklerinin neler olduğu konuşulur. Amaç özensiz iş yapmak değildir. Dikkat ile işi tamamlamayı engelleyen tekrar arasındaki sınır değerlendirilir. Bu örnek mükemmeliyetçilik konusuyla da bağlantılıdır.

Farklı başvurularda odak nasıl değişir?

Anksiyete için çalışırken tehdit beklentileri ve kaçınmanın günlük yaşamı nasıl daralttığı gündeme gelebilir. Depresyonda ise geri çekilme, etkinlik kaybı ve kişinin kendisine yönelik değerlendirmeleri önem taşıyabilir. Her iki durumda da kullanılan çalışmaların ayrıntısı değerlendirmeye bağlıdır. Bir başlık için önerilen uygulama başka bir başlıkta aynı amaçla kullanılmayabilir.

OKB terapisinde önemli bir ayrım vardır: düşüncenin içeriğini sürekli kanıtlarla çürütmeye çalışmak bazı kişilerde güvence arama ritüeline dönüşebilir. Bu nedenle genel “olumsuz düşünceyi olumluya çevirme” tavsiyesi OKB yaklaşımını açıklamakta yetersizdir. Maruz bırakma ve tepki önleme gibi belirli uygulamaların amaçları, eğitim gereklilikleri ve güvenlik sınırları ayrıca değerlendirilir.

BDT tek bir konuşma üslubunun adı değildir. Çalışmanın konusuna göre davranışların izlenmesi, etkinliklerin planlanması, problem çözme veya kaçınılan durumlara güvenli biçimde yaklaşma ele alınabilir. Hangilerinin seçileceği, ne zaman uygulanacağı ve nasıl uyarlanacağı kişisel bakım planına aittir. Bir internet yazısından kendi kendinize yoğun bir uygulama programı çıkarmanız beklenmez.

Tipik bir seansın mantığı

Her terapistin ve her başvurunun düzeni aynı olmayabilir. Bununla birlikte yapılandırılmış çalışmada, önceki görüşmeden bu yana olan değişiklikleri konuşmak, o gün öncelikli konuyu belirlemek ve üzerinde çalışılan noktayı günlük yaşamla ilişkilendirmek anlamlıdır. Önceden belirlenmiş gündem, acil veya önemli yeni bir gelişmenin konuşulmasını engellememelidir.

Bir kayıt veya deneme yapıldıysa yalnız tamamlanıp tamamlanmadığına bakılmaz. Neyi fark ettiğiniz, hangi koşullarda zorlandığınız ve beklentinizle gözleminizin nasıl farklılaştığı konuşulabilir. Görüşmenin sonunda ele alınan konunun sizde nasıl karşılık bulduğunu belirtmeniz mümkündür. Böylece anlaşılmamış bir açıklama sonraki haftaya taşınmadan ele alınabilir.

BDT’nin etkililiği nasıl yorumlanmalı?

Psikoterapi araştırmalarında bir yöntemin yararlı bulunması, her sorun için tek seçenek veya her uygulayıcının aynı sonuçları sağlayacağı anlamına gelmez. Çalışmaya katılan kişilerin özellikleri, kullanılan protokol, karşılaştırma grubu ve izlem süresi sonucu etkiler. Bilimsel destek ile bir kişinin bütün ihtiyaçlarının aynı yöntemle karşılanacağı iddiasını ayırmak gerekir.

Terapist eşliğinde uzaktan ve yüz yüze BDT’yi karşılaştıran 2024 derlemesi, incelenen sonuçlarda iki format arasında çok az fark olduğu ya da fark olmadığı yönünde orta kesinlikte kanıt bildirir. Bu bulgu, her dijital uygulamanın psikoterapiye eşdeğer olduğunu göstermez. Zandieh ve ark. — Therapist-guided remote versus in-person cognitive behavioural therapy: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. CMAJ, 2024

Kanıtın sizin için anlamı, “Bu çalışma benim başvuru konumla ne kadar ilgili?” sorusuyla başlar. Aynı soruyu görüşmede önerilen teknik için de sorabilirsiniz. Araştırma desteği, eğitim ve sizin ihtiyaçlarınız birlikte değerlendirildiğinde yöntem hakkında daha gerçekçi bir karar verilebilir.

BDT duyguları bastırmayı mı öğretir?

Duygunun varlığını reddetmek veya her rahatsızlığı hemen ortadan kaldırmak hedef olmak zorunda değildir. Duyguyu neyin tetiklediğini, verdiğiniz tepkiyi ve sizin için önemli etkinliklerle ilişkisini anlamak üzerinde çalışılabilir. Hüzün, kayıp veya gerçek bir haksızlık karşısında yaşanan duygular, sırf zorlayıcı oldukları için yanlış kabul edilmemelidir.

Süre ve değişimin değerlendirilmesi

BDT için tek bir seans sayısı vermek doğru olmaz. Hedefin kapsamı, yakınmaların süresi ve eşlik eden sorunlar süreyi etkileyebilir. Çalışmanın işe yarayıp yaramadığı yalnız seansın sonunda rahatlamış hissetmekle ölçülmez. Günlük yaşamda nelerin değiştiği ve belirlenen hedeflere ne ölçüde yaklaşıldığı da konuşulmalıdır.

BDT geçmişi hiç ele almaz mı?

Geçmiş deneyimler, bugün yaşanan sorunun anlaşılmasına katkıda bulunduğunda konuşulabilir. Güncel örüntülere odaklanmak geçmişin önemsiz olduğu anlamına gelmez.

İlaç kullanırken BDT yapılabilir mi?

Uygun bakım planında psikoterapi ve ilaç birlikte yer alabilir. İlaçla ilgili kararlar hekimle görüşülmelidir.

Terapist bana nasıl düşünmem gerektiğini mi söyleyecek?

Düşünceleriniz birlikte incelenebilir; amaç hazır bir doğru düşünce listesini kabul ettirmek değildir. Bir yorum size uymadığında bunu söylemeniz mümkündür.

İlk görüşmenin işleyişi için terapi süreci sayfasını, süreyle ilgili beklentiler için terapi kaç seans sürer? rehberini inceleyebilirsiniz.