Depresyon

Depresyon değerlendirmesi, bir belirti listesindeki maddeleri saymaktan daha fazlasını gerektirir. Yakınmaların süresi ve ağırlığı, günlük hayatın etkilenmesi, fiziksel sağlık ve önceki duygudurum dönemleri birlikte ele alınır.

Ne zaman değerlendirme düşünülmeli?

Çökkünlük veya ilgi kaybı çoğu gün sürüyor, uyku, iş ya da ilişkileri etkiliyorsa destek isteyin. Depresif dönemler için kullanılan iki haftalık süre, belirtilerin tanısal değerlendirmesine ilişkindir. Ağır zorlanma veya güvenlik riski varsa iki hafta beklenmemelidir. WHO’nun depresyon bilgilendirmesi süre ve işlev etkisini birlikte ele alır. WHO — Depressive disorder (depression)

Kendinize zarar verme veya yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa bunu sağlık profesyoneline açıkça bildirin. Niyet, plan, hazırlık ya da güvenliğinizi koruyamayacağınız hissi varsa Türkiye’de 112’yi arayın veya acil servise başvurun. Mümkünse güvendiğiniz bir kişinin yanınızda kalmasını isteyin; randevu yanıtını beklemeyin.

Belirtiler aynı biçimde görünmez

Uyku veya iştahta değişiklik, enerji azalması, karar vermekte güçlük, değersizlik düşünceleri veya umutsuzluk görülebilir. Her belirti herkeste bulunmaz. Dışarıdan çalışmaya devam eden bir kişi de belirgin sıkıntı yaşıyor olabilir. NIMH, depresyonun farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğini ve değerlendirmede tıbbi durumların da ele alınmasını açıklar. NIMH — Depression

Bir fiziksel hastalık, ilaç veya uyku sorunu da benzer yakınmalara katkıda bulunabilir. “Bu depresyondur” diyerek gerekli muayeneyi atlamak uygun değildir. Belirtilerin ayrıntılı açıklaması depresyon belirtileri sayfasında yer alır.

Önceki dönemler neden sorulur?

Daha önce az uykuya rağmen alışılmıştan çok enerjik olduğunuz, belirgin taşkınlık veya olağandışı risk alma yaşadığınız dönemler varsa bunları anlatın. Depresif yakınmalar farklı duygudurum tablolarında görülebilir; bu öykü tedavi planını etkileyebilir.

Kayıp sonrasında üzülmek veya işte tükenmiş hissetmek de depresyonla aynı kavram değildir. Bir arada bulunabilirler. Kişinin yaşadığını tek bir etikete sıkıştırmadan değerlendirmek gerekir.

Psikoterapi ve ilaç tedavisi

Psikoterapi seçenekleri arasında BDT, davranışsal etkinleştirme ve başka yaklaşımlar bulunur. Uygun yaklaşım; belirtilerin şiddeti, önceki tedaviler, kişinin tercihleri ve erişim koşulları dikkate alınarak seçilir. NICE’ın yetişkin depresyon kılavuzu bu seçimi farklı yoğunluklarda bakım seçenekleriyle ele alır. NICE NG222 — Depression in adults: treatment and management; NCBI Bookshelf tam metin

İlaç tedavisi bazı kişiler için uygun olabilir. İlaçların işe yarayıp yaramadığı, yan etkiler ve devam süresi hekimle değerlendirilir. Psikoterapi ilaç kullanımının karşıtı olarak sunulmamalıdır. Başlanmış ilacı kendi kendinize bırakmayın.

Psikolojik görüşmelerde günlük etkinliklerin azalması, kendinize yönelik yorumlar veya ilişkilerdeki güçlükler ele alınabilir. Çalışmanın hedefleri kişiye uygun adımlarla belirlenmelidir. Ağır isteksizlik yaşayan birinden bütün yaşamını bir anda yeniden düzenlemesini beklemek gerçekçi değildir.

Günlük yaşamı yeniden ele almak

İsteksizlik içindeyken size verilen uzun bir yapılacaklar listesi uygulanamaz gelebilir. Görüşmede önce en çok zorlaşan alanı konuşabilirsiniz: yataktan kalkmak, yemek hazırlamak, işe gitmek veya bir yakınla iletişim kurmak. Hangi adımın başlanabilir olduğunu anlamak, ideal bir program hazırlamaktan farklıdır.

Davranışsal etkinleştirme gibi yaklaşımlarda etkinliklerle duygudurum arasındaki ilişki ele alınır. Bu, kişiye “meşgul olursan geçer” demek değildir. Yapılan etkinliğin işlevi, kişinin kaynakları ve karşılaşılan engeller değerlendirilir. Belirli bir yöntemin sizin için uygun olup olmadığını uzmanla konuşmanız gerekir. NICE NG222 — Depression in adults: treatment and management; NCBI Bookshelf tam metin

Bir adımın tamamlanamaması bütün planın başarısız olduğu anlamına gelmez. Çok büyük seçilmiş olabilir, fiziksel bir engel bulunabilir veya belirtiler daha yoğun destek gerektiriyor olabilir. Yaşadığınız güçlüğü saklamadan paylaşmanız, planın yeniden düzenlenmesine yardım eder.

İlerleme yavaş veya düzensiz olduğunda

Bir gün daha iyi, başka bir gün daha kötü hissedebilirsiniz. Değerlendirmede yalnız o günkü duyguya bakmak yerine, belirlenen süre içinde günlük yaşamda neyin değiştiği konuşulabilir. Uyku, etkinliklere katılım ve zorlanmanın ağırlığı gibi başlıklar kişiye göre seçilir.

Beklediğiniz değişim olmuyorsa yöntemin gerekçesini ve sonraki adımı sorun. Süren belirtileri kişisel isteksizlikle açıklamak yeterli değildir. Tanısal değerlendirme, eşlik eden sağlık sorunları, kullanılan tedavi ve uygulama koşulları yeniden ele alınabilir.

İlaç kullanıyorsanız yan etki veya yarar görmeme durumunu hekime bildirin. Duygudurumda ani değişiklik, belirgin huzursuzluk veya zarar verme düşüncelerinde artış olursa gecikmeden sağlık desteği isteyin. Görüşmelerin sürmesi, ortaya çıkan yeni bir güvenlik ihtiyacını bekletecek gerekçe değildir.

Yakınların desteği

Bir yakınınız zorlanıyorsa hemen ne yapması gerektiğini anlatmak yerine nasıl olduğunu dinlemeyi deneyin. Randevuya ulaşmak veya günlük bir işi tamamlamak için pratik yardım teklif edebilirsiniz. Yardımın biçimini kişinin ihtiyacına göre konuşun; her desteğin kontrolü devralmak anlamına gelmesi gerekmez.

“Biraz olumlu düşün” veya başkalarının daha kötü durumda olduğunu hatırlatmak, yaşanan sıkıntının değerlendirilmesini sağlamaz. Güvenlikle ilgili kaygınız varsa konuyu dolaylı anlatmak yerine açıkça yardım arayın.

Kendimi depresyonda hissediyorum; önce nereye başvurmalıyım?

Aile hekimi veya psikiyatri değerlendirmesi, fiziksel ve ruhsal nedenlerin ele alınmasını sağlar. Psikoterapi için başvurduğunuz klinik psikolog da gerekli hekim değerlendirmesi ve yönlendirmesi çerçevesini gözetmelidir.

Terapi ilk görüşmede rahatlatmalı mı?

Tek bir seansın ardından yaşanan his, sürecin tamamının etkisini göstermez. Hedeflerin ve ilerlemenin nasıl değerlendirileceği konuşulmalıdır.

Günlük düzenlemeler tek başına yeterli mi?

Uyku, sosyal destek ve uygulanabilir etkinlikler bakımın parçası olabilir. Ağır veya süren belirtilerde profesyonel değerlendirmenin yerini tutmaz.

Görüşmede nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız son haftalarda yapmanızın en çok zorlaştığı şeyi anlatabilirsiniz. Destek istemek için kusursuz bir açıklama hazırlamanız gerekmez.

Hissizlik, isteksizlik ve günlük yaşam

Bazı kişiler depresyon dönemini yoğun keder olarak tarif eder; bazıları ise daha çok hissizlik, isteksizlik, çabuk yorulma veya hiçbir şeyin anlamlı gelmemesinden söz eder. Daha önce keyif veren etkinliklere ilginin azalması, karar vermede güçlük, kendini değersiz görme, uyku ve iştahta değişiklikler de tabloya eşlik edebilir. Bu çeşitlilik nedeniyle kişinin dışarıdan sakin veya çalışıyor görünmesi depresyonu dışlamaz.

Belirtilerin günlük yaşamdaki bedeli önemlidir. İşe gidiyor olsanız bile görevleri tamamlamak için olağandan çok daha fazla çaba harcıyor, arkadaşlardan uzaklaşıyor veya öz bakımınızı sürdüremiyorsanız bunu değerlendirmede paylaşın. “Hâlâ işlev görüyorum” demek yardım istemenize engel olmamalıdır.

Depresyonla karışabilen veya birlikte bulunabilen durumlar

Yas, tükenmişlik, uyku bozuklukları, tiroit ve başka fiziksel hastalıklar, bazı ilaçlar veya madde kullanımı benzer yakınmalar yaratabilir. Bu yüzden yalnız çevrim içi belirti listesiyle tanı koymak uygun değildir. Tıbbi değerlendirme gerektiğinde psikolojik görüşmenin yerine geçmez; iki süreç birbirini tamamlayabilir.

Geçmişte az uykuya rağmen belirgin enerji artışı, alışılmıştan farklı taşkınlık, hızlanmış konuşma veya risk alma dönemleri yaşadıysanız bunu mutlaka belirtin. Depresif belirtiler bipolar bozukluk gibi farklı duygudurum tablolarında da görülebilir ve tedavi planı buna göre değişir.

Psikoterapide hedef nasıl somutlaştırılabilir?

“Eski hâlime dönmek istiyorum” anlaşılır bir istektir, fakat terapi içinde daha somut hedeflere çevrildiğinde ilerlemeyi değerlendirmek kolaylaşır. Sabah yataktan kalkabilmek, işte temel bir görevi sürdürebilmek, haftada bir kez yakın biriyle görüşmek veya kendine yönelik ağır eleştiriyi fark edip farklı karşılık verebilmek örnek olabilir. Hedeflerin küçük seçilmesi sorunun küçük olduğu anlamına gelmez; ağır isteksizlikte uygulanabilir adımlar önemlidir.

BDT ve davranışsal etkinleştirme gibi yaklaşımlarda düşünceler, kaçınmalar ve günlük etkinlik örüntüleri ele alınabilir. NICE, yetişkin depresyonunda semptom şiddeti, tercih, önceki tedaviler ve kişinin koşullarına göre farklı psikolojik ve farmakolojik seçeneklerin değerlendirilmesini önerir. Tek bir yöntem herkes için en iyi olarak sunulmamalıdır.

Yakınınız depresyondaysa nasıl destek olabilirsiniz?

Kişiyi zorla neşelendirmeye veya sürekli çözüm vermeye çalışmak yerine, neyin en zor olduğunu sormak daha işlevsel olabilir. Randevu alma, yemek hazırlama veya kısa bir yürüyüşe eşlik etme gibi pratik destekler bazı kişiler için yararlıdır. Ancak bakımın tamamını üstlenmek veya kişinin kararlarını otomatik olarak devralmak uygun değildir.

Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi olduğundan şüpheleniyorsanız konuyu açıkça sormaktan kaçınmayın ve profesyonel yardım arayın. Yakın tehlike, plan veya güvenliği sağlayamama durumunda 112/acil servis gerekir. Kriz durumunda planlı terapi randevusunu beklemeyin.

Günlük yaşamda fark edilen değişimler

Depresyonda ilerleme bazen önce davranışta görünür: yataktan daha düzenli kalkmak, işe yeniden katılmak, insanlarla teması artırmak veya uzun süredir ertelenen küçük işleri yapabilmek. Duygudurum aynı hızda değişmeyebilir. Bu nedenle değerlendirme, belirtilerin yanında günlük işlevdeki değişimi de izler.