Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)

Obsesif kompulsif bozuklukta istenmeyen düşünce, dürtü veya görüntüler ile bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemler görülebilir. Günlük yaşamı ne ölçüde etkiledikleri ve ne kadar zaman aldıkları değerlendirilir.

Obsesyon ve kompulsiyon

Obsesyonlar kişinin istemediği hâlde zihnine gelen ve sıkıntı yaratan içeriklerdir. Bulaşma, zarar verme, hata yapma veya bir şeyin tam olmaması gibi temalar bulunabilir. Kompulsiyonlar ise kontrol etme, yıkanma, sayma ya da zihinsel olarak bir şeyi etkisizleştirmeye çalışma biçiminde ortaya çıkabilir.

Davranışın dışarıdan makul görünmesi, nasıl işlediğini tek başına açıklamaz. Bir kapıyı kontrol etmek olağan bir eylemdir; kişinin aynı kontrolü bırakabilmek için tekrar tekrar yapması farklı değerlendirilir. NIMH, OKB’de düşüncelerin yanı sıra tekrarlayan davranışların ve günlük işlev üzerindeki etkinin değerlendirilmesini vurgular. NIMH — Obsessive-Compulsive Disorder: When Unwanted Thoughts or Repetitive Behaviors Take Over

Düzeni sevmek veya titiz olmak, OKB tanısıyla eş anlamlı değildir. Bazı kişiler yaşadıklarının aşırı olduğunu fark eder, buna rağmen durdurmakta zorlanır. Bu farkındalığın düzeyi de kişiden kişiye değişebilir.

Görünmeyen ritüeller

Zihinden belirli sözcükleri geçirmek, bir anıyı tekrar tekrar incelemek veya düşüncenin kötü bir anlama gelmediğini kendine kanıtlamaya çalışmak da ritüel işlevi görebilir. Yakınlara aynı soruyu sorup kısa süreli rahatladıktan sonra yeniden emin olma ihtiyacı duymak değerlendirmede konuşulabilir.

Düşüncenin içeriği utanç verici veya korkutucu olabilir. İstenmeyen bir düşüncenin zihne gelmesi, onu istediğiniz ya da yapacağınız anlamına gelmez. Bununla birlikte gerçek bir zarar verme niyeti, planı veya kontrol edilemeyen tehlike varsa durum ayrıca ve gecikmeden değerlendirilmelidir. Her zarar düşüncesini otomatik olarak OKB kabul etmek uygun değildir. NHS — Symptoms: Obsessive compulsive disorder

Değerlendirmede neler konuşulur?

Düşüncelerin nasıl başladığı, neyi önlemek için tekrar yaptığınız ve tekrar yapmadığınızda ne olmasından korktuğunuz sorulabilir. Uyku, iş, ilişkiler veya bakım sorumlulukları üzerindeki etkiler de önemlidir. Eşlik eden depresyon, kaygı ve sağlık sorunları değerlendirmeyi değiştirebilir.

Ailenin veya partnerin ritüellere katılıp katılmadığı da konuşulabilir. Yakınların yardımcı olma çabası bazen tekrarların bir parçasına dönüşebilir. Böyle bir durumda kişiyi utandırmadan ve desteği birden kesmeden ortak plan oluşturmak gerekir.

Düşüncenin temasından daha fazlası

İnternette temizlik, zarar verme veya ilişki takıntısı gibi adlarla karşılaşabilirsiniz. Bunlar deneyimi anlatmayı kolaylaştırabilir; her biri ayrı ve birbirinden kopuk bir tanı olarak düşünülmemelidir. Aynı kişinin düşünce temaları zaman içinde değişebilir. Asıl değerlendirme, düşünce ve tepki örüntüsünün nasıl işlediğine yönelir. International OCD Foundation — Subtypes of OCD

Bu nedenle size en uygun alt başlığı bulmak için bütün içerikleri tekrar tekrar taramanız gerekmez. Tanı konusunda kesinliğe ulaşmaya çalışmak da bazen yorucu bir arayışa dönüşebilir. Uzmanın sizi anlayabilmesi için benzer bir internet örneği bulmanız şart değildir; kendi deneyiminizi tarif edebilirsiniz.

Bir şeyin gerçek bir risk mi yoksa obsesyonla ilgili bir korku mu olduğunu tek başınıza ayırmakta zorlanıyorsanız bunu değerlendirmeye taşıyın. Gerekli tıbbi veya güvenlik adımlarını sürdürürken, tekrarların nasıl ele alınacağı birlikte planlanabilir. Bu konuda kısa bir yazı herkes için aynı sınırı belirleyemez.

Yakınların katılımı

Yakınınız aynı soruyu tekrar soruyor veya bir işlemi sizin yapmanızı istiyorsa nasıl karşılık vereceğinizi bilemeyebilirsiniz. Onu rahatlatmak istemeniz anlaşılır. Birlikte, verdiğiniz desteğin gün içinde neye dönüştüğünü uzmana anlatabilirsiniz. Aynı açıklamayı daha güçlü söylemek her zaman kalıcı bir rahatlama sağlamayabilir.

Bunun karşılığı kişiyi utandırmak, bütün desteği kesmek veya istemediği bir durumla zorla karşılaştırmak değildir. Yakınların rolü, kişinin onayı ve görüşmenin gizlilik çerçevesiyle birlikte ele alınmalıdır. Evde herkes için uygulanacak kurallar, kişiye özel değerlendirme olmadan bir internet yazısından çıkarılmamalıdır.

Görüşme planı oluşturulurken iş, eğitim ve bakım sorumlulukları da hesaba katılır. Ritüellere ayrılan zamanın azalması, günlük hayatın hangi alanlarına yer açtığıyla birlikte anlam kazanır. Hedef yalnız daha az düşünmek şeklinde kurulursa bu değişimler gözden kaçabilir.

OKB’de psikoterapi ve ilaç seçenekleri

Maruz bırakma ve tepki önleme, İngilizce kısaltmasıyla ERP, OKB için kullanılan BDT uygulamalarından biridir. Genel çerçevesi, korku uyandıran durumla planlı biçimde karşılaşırken ritüeli yapma alışkanlığını ele almaktır. Uygulamanın nasıl yürütüleceği, değerlendirme ve uzman eğitimi gerektirir. Bazı durumlarda ilaç tedavisi de bakım planına katılır. NHS — Treatment: Obsessive compulsive disorder

Görüşmeyi düşündüğünüz uzmana OKB ve ERP alanındaki eğitimini, önerdiği yöntemi ve bunun başvuru konunuza neden uygun olduğunu sorabilirsiniz. OKB’de psikoterapi sayfası, bu soruları daha ayrıntılı ele alır.

İstenmeyen düşünce yaşamak mutlaka OKB midir?

Hayır. Düşüncenin tekrarı, ona verilen anlam, ritüeller ve işlev kaybı birlikte değerlendirilmelidir.

Yalnızca düşünce varsa yine destek gerekir mi?

Dışarıdan görünen tekrar olmasa da yoğun sıkıntı ve zihinsel ritüeller yaşanabilir. Hayatınız etkileniyorsa değerlendirme isteyebilirsiniz.

Kendi başıma ritüelleri tamamen bırakmalı mıyım?

Bu metin kişiye özel ERP programı değildir. Gerçek sağlık ve güvenlik gereklilikleriyle ritüellerin ayrılması, uygulanabilir bir plan kurulması gerekir.

Kendinize zarar verme niyeti veya yakın tehlike varsa randevu beklemeyin; Türkiye’de 112’yi arayın ya da acil servise başvurun. Acil olmayan başvuruda sizi en çok zorlayan tekrarı ve bunun gününüzde kapladığı yeri anlatmanız yeterli bir başlangıçtır.

OKB döngüsü neden kendini tekrarlar?

Obsesyon sıkıntı yarattığında ritüel kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Sorun, beynin bu rahatlamayı “ritüeli yaptığım için tehlike olmadı” şeklinde öğrenebilmesidir. Sonraki kuşkuda aynı davranışı yeniden yapma ihtiyacı artar. Bu döngü yalnız yıkama veya kontrol gibi görünür davranışlarda değil, zihinden dua etme, bir cümleyi doğru hissettirene kadar tekrar etme, anıları tarama veya güvence isteme biçiminde de çalışabilir.

Ritüelin amacı her zaman korkulan olayın gerçekleşmesini engellemek değildir. Bazı kişiler “tam”, “doğru” veya “temiz” hissetmeden duramadığını söyler. Bazıları ahlaki olarak yanlış biri olmadığından, birine zarar vermediğinden veya bir düşüncenin gizli anlam taşımadığından kesin olarak emin olmak ister. Temalar değişebilir; döngünün yapısı benzer kalabilir.

Güvence arama neden ayrıca sorulur?

Yakınınıza “emin misin?”, “ben böyle biri miyim?” veya “kapıyı kilitledim değil mi?” diye sormak anlaşılır bir rahatlama arayışıdır. Bir kez sorulması klinik belirti değildir. Ancak cevap yalnız birkaç dakika rahatlatıyor, ardından aynı veya benzer soru geri geliyorsa güvence arama ritüel işlevi kazanabilir. NICE, aile ve yakınların kompulsiyonlara, kaçınmaya veya güvence aramaya dâhil olduğu durumlarda bunun tedavi planında hassas biçimde ele alınmasını önerir.

Bu, yakınların bir anda bütün desteği kesmesi gerektiği anlamına gelmez. Destek biçiminin değişmesi, kişinin onayı ve uygulanabilir bir planla yapılmalıdır. Aile ilişkisini “OKB yüzünden yanlış davranıyorsunuz” diye suçlayıcı bir çerçeveye sokmak yararlı değildir.

ERP’nin mantığı nedir?

ERP, OKB için kullanılan bilişsel davranışçı yöntemlerden biridir. Genel amaç, korkulan düşünce veya durumla planlı biçimde temas ederken kompulsif yanıtın otomatik biçimde devreye girmesini ele almaktır. NIMH ve NICE, ERP içeren BDT’yi OKB için kanıta dayalı tedavi seçenekleri arasında gösterir. Ancak yöntemin içeriği kişiye, belirti örüntüsüne ve işlev kaybına göre planlanır; gerçek risklerin veya tıbbi gerekliliklerin görmezden gelinmesi ERP değildir.

Belirtiler ağırsa, eşlik eden depresyon bulunuyorsa veya işlev kaybı fazlaysa ilaç tedavisi ve daha yoğun bakım seçenekleri de gündeme gelebilir. NICE, yetişkinlerde bakım yoğunluğunu işlev kaybı ve önceki tedavi yanıtına göre kademelendiren öneriler sunar. İlaç kararı psikiyatri veya ilgili hekim değerlendirmesiyle verilir.

İlerleme nasıl anlaşılır?

Yalnız düşüncelerin tamamen kaybolması gerçekçi bir tek ölçüt değildir. Ritüellere ayrılan zamanın azalması, kaçınılan alanlara geri dönebilmek, düşünce geldiğinde hemen kesinlik aramamak ve günlük kararların daha az OKB kuralıyla belirlenmesi anlamlı değişimlerdir. Düşüncenin ara sıra yeniden gelmesi tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez; önemli olan düşünceye verilen yanıtın ve işlev kaybının nasıl değiştiğidir.

Düşüncenin konusu ve ardından gelen tepki

Obsesyonların konusu kişiden kişiye değişebilir: bulaşma, hata yapma, zarar verme, cinsellik, din, ilişki veya “tam doğru” hissetme gibi temalar görülebilir. Değerlendirmede düşüncenin konusu tek başına belirleyici değildir; düşüncenin nasıl yorumlandığı, ne kadar zaman aldığı ve kaygıyı azaltmak için hangi kompulsiyonların devreye girdiği incelenir.

Bu yüzden istenmeyen bir düşünceye sahip olmak ile o düşünceyi etkisizleştirmek için ritüel geliştirmek aynı şey değildir. Takıntılı düşünceler sayfası bu ayrımı daha ayrıntılı ele alır.