Yas ve Kayıp Süreçleri
Bir kaybın ardından bazı günler günlük işlerinize dönebilir, başka bir gün küçük bir hatırlatıcıyla yoğun özlem yaşayabilirsiniz. Bu değişim, yas tutmayı yanlış yaptığınız anlamına gelmez. Yasın herkes için aynı sırada ilerlemesi veya belirli bir tarihte bitmesi beklenemez.
Bu sayfada
Ölüm sonrası yasın yanı sıra ayrılık, sağlık veya yaşam düzenindeki kayıplar da zorlayıcı duygular yaratabilir. Ancak uzamış yas bozukluğu gibi tanısal kavramların kapsamını, günlük dildeki bütün kayıp deneyimlerine yaymamak gerekir.
Yasın farklı yaşanması
Üzüntü, özlem, öfke veya uyuşmuşluk hissi ortaya çıkabilir. Bazı kişiler konuşmak ister, bazıları için konuşmak zor gelir. Aynı aile içindeki insanların yas tutma biçimleri de farklı olabilir. NHS, yasla ilişkilendirilen aşamaların herkes tarafından yaşanmayabileceğini ve belli bir sıra izlemediğini açıklar. NHS — Get help with grief after bereavement or loss
Gün içinde gülebildiğiniz bir an olması, kaybın sizin için önemsiz olduğunu göstermez. Benzer biçimde yıllar sonra bir yıldönümünde zorlanmak da tek başına hastalık anlamına gelmez. Değerlendirmede yaşantının bütününe ve hayat üzerindeki etkisine bakılır.
Destek istemek için bir süre beklemek gerekmez
Gündelik ihtiyaçları sürdürmek zorlaşıyorsa, yoğun yalnızlık yaşıyorsanız veya acınızı tek başınıza taşıyamadığınızı hissediyorsanız destek isteyebilirsiniz. Profesyonel görüşme talep etmek, yaşadığınız yası hastalık ilan etmek değildir.
Yakınların pratik yardımı da değerli olabilir. Yemek, ulaşım veya bir işlemi birlikte yapma teklifleri, neye ihtiyaç duyduğunuz sorularak düzenlenebilir. “Artık toparlanmalısın” gibi bir takvim dayatmak yerine kişinin deneyimini dinlemek gerekir.
Uzayan ve hayatı daraltan yas
Ölüm sonrası yoğun özlem ve kayıpla sürekli uğraşma, uzun süre devam edip günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa klinik değerlendirme gerekir. American Psychiatric Association, uzamış yas bozukluğunu süre, belirtiler, işlev kaybı ve kültürel bağlamla birlikte açıklar. Geçen zaman tek başına tanı değildir. American Psychiatric Association — Prolonged Grief Disorder
Depresyon veya başka ruhsal güçlükler yasla birlikte bulunabilir. Kendini değersiz hissetme, yoğun umutsuzluk ve hayatın farklı alanlarına yayılan ilgi kaybı değerlendirmede paylaşılmalıdır. Yas yaşıyor olmak başka bir desteğe ihtiyaç duymayacağınız anlamına gelmez.
Görüşmede ne ele alınabilir?
Kaybın sizin için ne ifade ettiği, günlük yaşamın nasıl değiştiği ve zorlandığınız anlarda neye ihtiyaç duyduğunuz konuşulabilir. Kayıp hakkında konuşmayı istemediğiniz bir gün varsa bunu söylemeniz mümkündür. Her görüşmenin aynı konuya aynı yoğunlukta girmesi gerekmez.
Amaç kaybettiğiniz kişiyi unutmanızı sağlamak veya belli bir duyguyu zorla yaşatmak olmamalıdır. Görüşmenin hedefleri sizin ihtiyaçlarınıza göre ele alınır.
Ölen kişinin yanında olma isteği veya kendinize zarar verme düşüncesi yaşıyorsanız bunu açıkça sağlık profesyoneline bildirin. Niyet, plan veya yakın tehlike varsa Türkiye’de 112’yi arayın ya da acil servise başvurun; mümkünse güvendiğiniz biriyle birlikte kalın.
Yasın değişen yoğunluğu
Yas hakkında sık duyulan “aşamalar” herkesin sırayla geçmesi gereken bir program değildir. Bir gün yoğun özlem, başka bir gün öfke, rahatlama, suçluluk veya hiçbir şey hissetmeme yaşanabilir. Bu değişkenlik özellikle ilk dönemlerde olağandır. Kişinin güldüğü veya gündelik işini yaptığı anlar kaybı önemsizleştirmez; zorlandığı bir gün de “başa döndüğü” anlamına gelmez.
Kültür, inanç, ilişkinin niteliği, ölümün beklenen veya ani oluşu ve kişinin destek ağı yas deneyimini etkileyebilir. Bu nedenle sabit bir takvimle “artık geçmesi gerekir” demek klinik olarak da insani olarak da sorunludur.
Kayıp sonrası suçluluk ve “keşke” düşünceleri
Kaybın ardından “daha önce fark etmeliydim”, “başka bir şey yapsaydım” veya “son konuşmamız farklı olsaydı” gibi düşünceler yoğunlaşabilir. Bu düşüncelerin bir bölümü gerçek sorumlulukla, bir bölümü ise geriye dönük kesinlik yanılsamasıyla ilişkili olabilir. Görüşmede amaç kişiye hızlıca “suçun yok” demek değil; olayın koşullarını, sorumluluk algısını ve bu düşüncelerin yas sürecindeki yerini anlamaktır.
Özellikle ani veya travmatik kayıplarda olayın görüntüleri, kaçınma veya yoğun alarm tepkileri de bulunabilir. Böyle bir durumda yasın yanı sıra travma sonrası belirtiler ayrıca değerlendirilebilir.
Yas ile depresyon birlikte olabilir
Yas sırasında üzüntü ve uyku değişikliği yaşanabilir; bu, depresyon olamayacağı anlamına gelmez. Yoğun ve yaygın değersizlik, sürekli umutsuzluk, yaşamın bütün alanlarına yayılan ilgi kaybı veya kendine zarar düşünceleri varsa bunlar açıkça değerlendirilmelidir. Kayıp yaşanmış olması klinik desteği erteleme gerekçesi değildir.
Destek, kaybı “atlatma” veya kişiyi unutmaya yönlendirme amacı taşımaz. Daha gerçekçi hedef, kayıpla birlikte yaşamı sürdürebilme, ilişkileri ve gündelik işlevi yeniden kurabilme ve yoğun duygular geldiğinde bunlara alan açabilmektir.