Davranışsal Bağımlılıklar

“Davranışsal bağımlılık” ifadesi günlük dilde çok geniş kullanılabilir. Bilimsel sınıflandırmada bütün tekrarlayıcı veya keyif veren davranışlar aynı tanı grubu içinde yer almaz.

Sınıflandırmada hangi ayrımlar var?

WHO’nun ICD-11 açıklamaları, kumar oynama ve oyun oynama bozukluklarını bağımlılık davranışlarıyla ilgili sınıflandırma çerçevesinde ele alır. Oyun oynama bozukluğunda kontrolün bozulması, oyunun diğer etkinliklerin önüne geçmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen sürmesi, belirgin işlev kaybıyla birlikte değerlendirilir. WHO — Addictive behaviours: Gaming disorder

Çok oyun oynamak otomatik olarak bozukluk değildir. İş, eğitim, ilişkiler veya sağlık üzerindeki etki araştırılır. Aynı süre farklı yaşam koşullarında farklı anlam taşıyabilir.

Kompulsif satın alma hakkında araştırmalar bulunur; sınıflandırma ve tedavi kanıtı, kumar ya da oyun bozukluğuyla aynı düzeyde ve aynı kapsamda sunulmamalıdır. Anoreksiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu ise yeme bozukluklarıdır; davranışsal bağımlılık olarak sınıflandırılmaz. NIMH — Eating Disorders: What You Need to Know

Kumarın zararı tanı eşiğiyle başlamaz

Borç, kaybı geri kazanma amacıyla yeniden oynama veya aile bütçesinin etkilenmesi yardım aramak için yeterli neden olabilir. Kumarla ilişkili zararların görülmesi için kişinin kendi kendine bir tanı koyması gerekmez. WHO, kumarı mali, ilişkisel ve ruhsal zararları olan bir halk sağlığı konusu olarak ele alır. WHO — Gambling

Kaybedilen parayı tekrar oynayarak geri alma planı, zararı büyütebilir. Durumu gizlemek yerine güvendiğiniz biriyle ve uygun profesyonelle paylaşmayı düşünün. Maddi ihtiyaçlar psikolojik destekten ayrı olarak da ele alınmalıdır.

Kendinize zarar verme niyeti, planı veya yakın tehlike varsa Türkiye’de 112’ye başvurun veya acil servise gidin. Borcu çözmeyi beklemek, acil destek ihtiyacını ertelemek için gerekçe değildir.

Psikolojik değerlendirme

Davranışın öncesi ve sonrası, bırakma denemeleri ve hayatınızdaki etkiler konuşulabilir. Eşlik eden depresyon, kaygı, madde kullanımı veya belirgin duygudurum yükselmesi varsa bunlar da değerlendirilmelidir. Tek davranışa odaklanmak bütün ihtiyacı göstermeyebilir.

Tedavi yaklaşımı davranışın türüne ve kişisel değerlendirmeye göre seçilir. Her davranış için aynı başarı oranı veya aynı yöntem vaat edilmemelidir. Bir cihaz engeli veya hesap kısıtlaması, uygun olduğunda erişimi azaltmaya yardımcı bir araç olabilir; kapsamlı değerlendirmenin yerine geçmez.

Başvuru için hazırlık

Ne kadar zaman veya para harcandığını kabaca, bırakmayı denediğinizde ne olduğunu ve en çok hangi alanın etkilendiğini anlatabilirsiniz. Eksiksiz kayıt tutmanız zorunlu değildir. Yakınınız adına başvuruyorsanız gözlediğiniz somut değişiklikleri belirtin; onu aşağılayan bir etiket kullanmak yerine ihtiyacı anlatın.

M. Gökhan Öztürk’ün çalışma alanları arasında davranışsal bağımlılıklar yer almaktadır. Belirli davranışla ilgili kabul ve yönlendirme kapsamı başvuru sırasında netleştirilmelidir. Satın almayla ilişkili güçlükler için kompulsif satın alma rehberini inceleyebilirsiniz.

“Bağımlılık” kelimesi neden dikkatli kullanılmalı?

Günlük dilde telefon, alışveriş, spor, sosyal medya veya yiyecek için kolayca “bağımlıyım” denebilir. Klinik sınıflandırma bundan daha dardır. WHO’nun ICD-11 çerçevesinde kumar oynama ve oyun oynama bozuklukları bağımlılık davranışlarına bağlı bozukluklar arasında yer alır. Diğer tekrarlayıcı davranışların araştırma durumu ve sınıflandırması aynı değildir.

Bu ayrım, diğer davranışların zarar veremeyeceği anlamına gelmez. Bir davranış tanı sisteminde ayrı bozukluk olarak yer almasa bile ciddi maddi, sosyal veya psikolojik sonuçlar yaratabilir ve yardım konusu olabilir. Klinik etiketi beklemek yerine kontrol kaybı ve işlev kaybına bakmak daha güvenlidir.

Kontrol kaybı ne demektir?

Süre veya para için önceden koyduğunuz sınırları sürekli aşmak, bırakmayı denediğiniz hâlde tekrar dönmek, davranışı diğer etkinliklerin önüne koymak ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürmek değerlendirmede önem taşır. Ancak “günde kaç saat?” gibi tek bir eşik herkese uygulanamaz. İş, eğitim, ilişkiler, uyku ve finans üzerindeki etki birlikte ele alınır.

Örneğin profesyonel olarak oyun sektöründe çalışan bir kişinin ekran süresi yüksek olabilir; bu tek başına oyun oynama bozukluğu değildir. Buna karşılık daha az süre oyun oynayan biri okulunu bırakıyor, uykusunu ciddi biçimde bozuyor ve davranışı kontrol edemiyorsa işlev kaybı daha belirgindir.

Kumar ile oyun aynı şey değildir

Her iki alan ICD-11’de bağımlılık davranışları kapsamında ele alınsa da kumar doğrudan para veya değerli bir şeyin belirsiz sonuca yatırılmasını içerir ve mali zarar çok hızlı büyüyebilir. WHO, kumar zararlarının tanı eşiğinin altında da ortaya çıkabildiğini; borç, ilişki sorunları, ruhsal sorunlar ve intihar riskiyle ilişkili olabileceğini vurgular.

Dijital oyunlarda ise oyun içi satın alma, loot box veya kumar benzeri mekanikler değerlendirmeyi karmaşıklaştırabilir. Oyun oynamanın kendisi çoğu kişi için sağlıklı bir eğlence olabilir; bozukluk yalnız belirgin işlev kaybı oluşturan küçük bir grubu ilgilendirir.

Kompulsif satın alma neden ayrı anlatılıyor?

Kompulsif satın alma için klinik araştırmalar ve tedavi çalışmaları bulunmaktadır, ancak kanıt tabanı ve resmi sınıflandırma konumu oyun/kumar bozukluklarıyla aynı değildir. 2023 sistematik derlemesi psikoterapi için umut verici fakat metodolojik olarak sınırlı kanıt bildirmiştir. Bu nedenle “davranışsal bağımlılıkların hepsi aynı yöntemle tedavi edilir” denemez.

Ayrıca anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi tablolar yeme bozukluklarıdır. Tekrarlayıcı davranış içermeleri onları otomatik olarak davranışsal bağımlılık yapmaz. Bu sınıflandırma sınırı, yanlış tedavi beklentilerini önlemek için korunmalıdır.

Erişimi sınırlamak ve destek almak

Erişimi azaltan teknik önlemler, harcama/kumar limitleri, hesap engelleri veya aile desteği bazı kişilerde zararı azaltmaya katkı sağlayabilir. Ancak davranışın işlevi, tetikleyiciler, eşlik eden depresyon/anksiyete, madde kullanımı ve finansal sonuçlar ayrıca ele alınmalıdır. Kumar borcu varsa profesyonel finansal veya hukuki destek de gerekebilir.

Yakınınızın cihazını zorla almak veya bütün parasını kontrol etmek her durumda güvenli çözüm değildir; ilişki, şiddet riski ve kişinin rızası dikkate alınmalıdır. Acil kendine zarar riski varsa teknik engelleme araçlarından önce acil sağlık yardımı gerekir.

Davranışa göre değişen tedavi planı

Kumar bozukluğu, oyun bozukluğu ve kompulsif satın alma aynı müdahale protokolünün üç örneği gibi ele alınmamalıdır. Sınıflandırmadaki yerleri ve araştırma hacimleri farklıdır. BDT temelli yaklaşımlar çeşitli sorunlarda kullanılabilse de hedeflenen mekanizma, eşlik eden durumlar ve riskler davranışa göre değişir. Örneğin kumarda finansal zarar ve erişim kısıtlamaları doğrudan güvenlik planının parçası olabilirken, oyun davranışında uyku, okul/iş ve sosyal işlev farklı ağırlık taşıyabilir.

Bu nedenle yardım ararken “bağımlılık terapisi yapıyor musunuz?” sorusuna ek olarak, uzmanın başvurduğunuz davranış konusunda nasıl değerlendirme yaptığı ve hangi kanıta dayalı yaklaşımı kullandığı sorulabilir. Sınıflandırması belirsiz bir davranışın ciddi zarar vermesi, destek gereksinimini ortadan kaldırmaz; yalnız kullanılan tanı dilinin daha dikkatli olmasını gerektirir.